Kontinuitet modernosti u slikarstvu Milana Konjovića

14. stalna postavka

U bogatoj literaturi o Milanu Konjoviću (1898-1993) postoji jedna zanimljiva teza o njemu kao “slikaru jednog veka”. Ta metaforička definicija je zasnovana na činjenici da je veliki umetnik svojim dugim životom prekrio period od kraja 19-tog, do poslednje decenije dvadesetog stoleća, te da je njegova umetnost trajala čitavih sedam decenija. U velikom monografskom Catalogue Raisonné iz 2010. godine, Irma Lang, dugogodišnja direktorica Galerije “Milan Konjović” u Somboru, zapaža da su najranije Konjovićeve slike naslikane još u umetnikovoj ranoj mladosti tokom 1912-te, a da je na na slikama iz 1913. godine, već primetan uticaj mađarskog pejzažiste Lasla Pal (Páal László, 1846-1879), na čije se slikarstvo mladi slikar očigledno ugledao. Mladi Konjović je, potpuno samosvesno, insistirao na vlastitom slikarskom obrazovanju. Njegov autodidaktski period se okončava kratkotrajnim pohađanjem Slobodne škole crtanja u Budimpešti, 1916. godine, koju je vodio Karolj Reti (Réthy Károly, 1884-1921) ugledni mađarski slikar i profesor na budimpeštanskoj Akademiji, od koga dobija prve stručne pedagoške poduke. U glavni grad Ugarske mladi Konjović je iz Sombora dospeo odmah nakon završene mature. Posle tog kratkotrajnog naukovanja kod Retija, kao pitomac Vojne škole, on veoma brzo dospeva na frontovske linije Velikog rata, od Bukovine u današnjoj Ukrajini do područja reke Pijave u severnoj Italiji. Posle dvogodišnje ratne epizode (1916-1918), neposredno po okončanju rata odlazi u Prag (1919), zatim kratkotrajno boravi u Beču 1921, potom je ponovo u Pragu, odakle odlazi u Pariz (1924) gde se zadržava sve do 1932. godine, kada se konačno vraća u zavičajni Sombor.

Tokom tog dvanaestogodišnjeg boravka u evropskim umetničkim centrima Konjović je sve vreme posvećen disciplinovanom i prilježnom studiranju slikarstva. Njegovo učenje je burno i zanimljivo. Konjović se edukuje u različitim sredinama i umetničkim ambijentima. Pored pomenute budimpeštanske epizode u Retijevoj školi crtanja  (1916), pohađao je Akademija likovnih umetnosti u Pragu (1919-1920), boravio je u ateljeu praškog slikara Jana Zrzavog (1920), u Privatnoj školi Fröhlich u Beču (1921), na Acadèmie de la Grande Chaummière te u Školi Andre Lota u Parizu (1924). No, ni u jednoj od nabrojanih škola Konjović se nije dugo zadržao, jer njegov talenat i njegove stvaralačke ambicije nisu trpele okoštale školske programe i profesorske metodologije. Zapravo, najznačajniji specifikum preludijskog perioda Konjovićeve umetnosti jeste - uporedni proces obrazovanja i stvaranja. U tom procesu on je postupno sazrevao i izgrađivao vlastiti umetnički stav i stil koji je, već sredinom dvadesetih veoma zapažen na izložbama pariskih salona i uvažavan u tekstovima uglednih pariskih kritičara (Raymond Regamey, Waldemar Georges, Morice Raynal i drugih) koji odreda potvrđuju njegovu slikarsku zrelost. Zapravo, Milan Konjović je u Parizu, postupno i logično, dospeo do jasnog slikarskog stava u kojem se, bez obzira na motiv i temu, slika uspostavlja kao čvrsta pikturalna struktura oslonjena na primarno dejstvo autentičnih likovnih elemenata. Takvog koncepta slike, koji je ustanovio sredinom i krajem dvadesetih godina prošlog veka, Konjović se čvrsto držao tokom čitavog potonjeg stvaralačkog delovanja. To je njegovom slikarstvu obezbedilo konstantni utisak modernosti i modernističke vitalnosti,  održavajući ga decenijama u vršnim pozicijama jugoslovenske slikarske umetnosti.

 

To svoje naglašeno prisustvo u aktuelnostima našeg slikarstva Milan Konjović započinje svojim nevelikim kubističkim opusom. U knjizi Srpsko slikarstvo XX veka,  Miodrag Protić piše da je upravo kubizam označio možda i najrevolucionarniju promenu shvatanja slike u ukupnom našem slikarstvu, smatrajući pri tom, da upravo “Konjovićeva dela kao što su Siva mrtva priroda i Kubistička mrtva priroda označavaju, sa Šumanovićevim i Radovićevim delima, najveći stepen geometrijske transpozicije”. Posle tog kratkog kubističkog ekskursa Milan Konjović će, tragajući za vlastitim stilom i izrazom dospeti do – ekspresionizma; do jednog specifičnog slikarstva koje će istovremeno odražavati umetnikovu personalnu ekspresivnost ali i svu napetost sveta u vremenu još uvek nezaboravljenih trauma iz proteklog Velikog rata, kao i tenziju nadolazeće nove ratne katastrofe koja se itekako približavala u Evropi tokom kriznih tridesetih godina prošlog veka.

U godinama nakon završetka Drugog svetskog rata, u tadašnjoj Jugoslaviji, Milan Konjović je jedan od najdoslednijih zagovornika modernističkog shvatanja slike. Zbog svog žestokog ekspresionizma, optuživan je da njegovo slikarstvo odstupa od karakterističnosti “socijalističkog realizma”, jer iskrivljuje predstavu o društvenoj izgradnji jednog novog ideološkog i etatističkog sistema. No, i pored politički instruirane kampanje koja se krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina proteklog veka vodila protiv njegove umetnosti – Konjović ne odstupa od vlastitog koncepta slike. To njegovo odupiranje socijalističkom realizmu je odista značajno jer se pretvorilo u borbu za – modernistički koncept umetnosti. Konjović je izuzetno uporan u svojim namerama te u jeku napada na njegovo slikarstvo postavlja izložbu “Ljudi” u beogradskom Umetničkom paviljonu “Cvijeta Zuzorić”, 1951. godine. Ova izložba je donela izvanredno “osveženje” zbog svog žestokog kolorita, snažne gestualnosti i subjektivističkoj interpretaciji naslikanih motiva – potpuno neprimerenih atmosferi soc-realističke umetnosti.  Ta izložba, međutim, nije samo važna činjenica u Konjovićevoj biografiji. Njen značaj je znatno širi jer je ona, između ostalog, podstaknula tadašnju kritiku da prevaziđe i odbaci  neumetničke kriterijume, te da se usmeri ka autentičnim pikturalnim osobenostima umetničkog dela. Među prvima je reagovao tada mladi kritičar Miodrag B. Protić, koji u svom  osvrtu u NIN-u konstatuje: “Sve objektivne činjenice, sve teme koje slika Konjović boji izrazito ličnim osećanjem sveta i života. To osećanje nalazi svoj najbolji iskaz u iskrivljenoj ali čvrstoj grafičkoj konstrukciji i teškoj hramoniji tamnog i crvenog... Konjović govori bojama, ali ne govori o bojama, nego o jednom ljudskom sadržaju.” Pored Konjovićeve izložbe, tog istog proleća u Beogradu je postavljena i izložba prvih apstraktnih slika Petra Lubarde. Tako su ova dva istaknuta umetnika u ranim pedesetim zaustavili dominaciju “socijalističkog realizma” koji će ubrzo biti nadvladan inovativnim “socijalističkim modernizmom” (ili: “socijalističkim estetizmom”), kako je u umetničkoj teoriji nazivan do tada najviši dosegnuti stepen modernističke prakse.

 

U tim tada novim slikarskim tendencijama Konjović je zapaženo učestvovao i nevelikom serijom apstraktnih slika iz 1953. godine, u kojima ostvaruje sistematsko apstrahovanje motiva, unosi elemente geometrije i menja odnos prema likovnim elementima dajući im punu samostalnost unutar ukupne pikturalne strukture. Zapravo, u skladu sa potrebama i težnjama istorijskog trenutka, umesto na uobičajeno isticanje tematskog sadržaja, Konjović je fokusiran na suštinske ontološke karakteristike slike, na njeno uspostavljanje kao zasebnog estetskog predmeta. Ipak, Konjović se nije dugo bavio apstrakcijom, šta više - veoma brzo se vratio svojoj karakterističnoj slobodnoj intepretaciji motiva. No, izlet u apstrakciju je istinski pogodovao pikturalnom učvršćivanju njegovog silnog i uzbudljivog ekspresionizma, baš kao što je bio podsticaj ukupnom poletu našeg tadašnjeg slikarstva ka novim prostorima stvaralačke slobode i umetničke modernosti.

Tokom narednih godina sedme i osme decenije Konjovićevo slikarstvo će se razvijati tokovima logičnog i skladnog kontinuiteta. Bez revolucionarnih obrta i promena njegova ostvarenja će se, uglavnom, razlikovati po dosegnutom stepenu ekspresionističke tenzije i ostvarenog  kolorističkog intenziteta. To slikarstvo umetnikove zrele strasti Lazar Trifunović će nazvati “slikarstvom gesta i akcije”. Ta suštinski precizna kvalifikacija će u velikom katalogu izložbe priređene povodom umetnikovog 75-tog rođendana biti obrazložena u dve Trifunovićeve nepotpisane rečenice: “Ova izložba je pošla od teze da slikarstvo gesta i akcije predstavlja suštinu umetnosti Milana Konjovića, njenu trajnu i uvek savremenu poruku, jer gest pretvara formu u simbol umetnikovog osećanja sveta, a slikarska akcija iscrpljuje njegovo ljudsko uzbuđenje. Takvo shvatanje umetnosti i života počelo je sa plavom fazom i razvija se u različitim oblicima preko četrdeset godina.

 

Nastavljajući istim sledom i nakon Trifunovićeve opaske iz sedamdesetih i u osamdesetim godinama, Konjović će se iznenada ponovo naći u najaktuelnijim zbivanjima na tadašnjoj jugoslovenskoj umetničko sceni. Njegov slobodni i razmahnuti ekspresionizam iskazan umećem iskusnog stvaraoca u svojim osamdesetim godinama, “poklopio” se sa tadašnjim aktuelnostima, ponajviše sa subjektivistički definisanom koncepcijom neoekspresionističke “nove slike”. U tim trenucima Konjović je u tadašnjoj kritici prvo prepoznat kao svojevsni preteča umetnosti osamdesetih, da bi zbog svog osobenog “Vizantijskog ciklusa” bliskog tadašnjoj metodologiji citata, bio “prebačen” među aktere aktuelnog slikarstva. 

 

Tako se, pri samom kraju ukupnog Konjovićevog opusa, još jednom potvrdila univerzalna dejstvenost i “primenjivost” njegovog slikarstva, njegova sposobnost intuitivnog usaglašavanja sa najrazličitijim kontekstualnim situacijama u različitim razdobljima. O Milanu Konjoviću se nikako ne može govoriti kao o angažovanom slikaru jer se, tokom svog celokupnog opusa, poklonički bavio “velikim temama” iz istorije slikarstva (portret, akt, pejzaž, mrtva priroda); ali mu se nikako ne može poreći ni njegov aktivan odnos prema svetu i vremenu u kome je delovao. Ta bliskost sa aktuelnim zbivanjima proizilazi iz njegovo osobenog “slikarstva gesta i akcije”, iz snažnog i slobodnog poteza, iz intenzivnog kolorita, iz ekspresionizma uzavrele krvi, iz suštine plastičkog bića slike i njene kontinuirane modernosti. Jer, Milan Konjović je među onim umetnicima koji su uspeli da usklade misiju slike sa njenom suštinom. Zbog toga njegova umetnost i danas svojim nepresahlim modernizmom predstavlja nepresušni izvor delotvornih estetskih, etičkih i humanističkih poruka. Očito, zbog svoje pikturalnih autonomnosti Konjovićevo slikarstvo nam je blisko i danas, jer je sukladno onoj  modernističkoj tezi Filiberta Mene po kojoj “umetnost ima pravo na zasebnost – ne da bi se izdvojila, nego da bi bila primer drugim znanjima i drugim praksama”.

Sava Stepanov

Prethodne retrospektivne izložbe

Suvenirnica

Čestitke i magneti
Ostalo